Mặt trống đồng Đông Sơn đọc được như một bức tranh tròn, từ tâm ra ngoài: ở giữa là một ngôi sao nhiều cánh, quanh đó là các vành hoa văn hình học, rồi tới vành có cảnh người hoá trang đội lông chim nhảy múa, nhà sàn, người giã gạo, đánh trống, rồi tới đàn chim mỏ dài bay vòng quanh. Trên tang trống có những con thuyền chở người. Cả một đời sống được đúc vào đồng.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Hình trống đồng quen tới mức có trên huy hiệu, trên bìa sách, trên logo. Nhưng ít ai từng thật sự đọc nó từng vòng. Tập này mình làm việc đó, nhìn trống đồng ở góc độ một tác phẩm tạo hình.
Văn hoá Đông Sơn và những chiếc trống
Văn hoá Đông Sơn được đặt tên theo một địa điểm ở Thanh Hoá, nơi người ta tìm thấy nhiều hiện vật đầu tiên. Đó là một nền văn hoá thời đại kim khí, trải rộng ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ, cách nay khoảng hai nghìn năm trở lên.
Trống đồng là hiện vật tiêu biểu nhất. Người Đông Sơn đúc trống bằng đồng thau, kỹ thuật đúc khuôn rất phức tạp, cho ra những chiếc trống lớn với hoa văn tinh xảo phủ kín mặt và tang.
Trống không chỉ là nhạc cụ. Các nhà nghiên cứu cho rằng nó còn là vật biểu tượng của quyền lực, dùng trong nghi lễ, có khi được chôn theo người quyền quý. Mình kể ở góc nhìn của người xem nghệ thuật, phần khảo cổ chi tiết thì các nhà chuyên môn còn nhiều nghiên cứu.
Một trong những chiếc trống nổi tiếng nhất là trống đồng Ngọc Lũ, hiện là bảo vật quốc gia, với hoa văn được coi là đẹp và đầy đủ bậc nhất.
Ở tâm: ngôi sao toả sáng
Ở chính giữa mặt trống là một ngôi sao nhiều cánh, đúc nổi. Số cánh khác nhau tuỳ trống. Nhiều người gọi đó là hình mặt trời, gắn với tín ngưỡng thờ mặt trời của cư dân nông nghiệp. Cách hiểu này phổ biến, dù cũng có những ý kiến khác.
Về mặt tạo hình, ngôi sao ở tâm là điểm khởi đầu của mọi thứ. Các vành hoa văn toả ra từ đó như những vòng sóng khi thả viên đá xuống nước. Mắt người xem tự nhiên đi từ tâm ra ngoài, rồi đi vòng quanh.
Giữa các cánh sao thường có những hoạ tiết nhỏ hình lông công hoặc hình tam giác. Ngay sau đó là các vành hoa văn hình học: vòng tròn nhỏ có chấm giữa, đường chéo song song, hình răng cưa.
Những hoa văn hình học này lặp lại đều đặn như nhịp trống. Chúng tạo ra những vành ngăn, giống như khung tranh, chia không gian cho các vành có cảnh người và vật.
Vành người hoá trang và nhà sàn
Vành được yêu thích nhất là vành có cảnh sinh hoạt. Ở đó có những người đội mũ cắm lông chim cao, mặc trang phục bằng lông, đang nhảy múa, cầm nhạc cụ, giáo, hoặc khèn. Họ đi thành đoàn nối nhau quanh mặt trống.
Có những ngôi nhà sàn mái cong giống con thuyền, trên mái có hình chim. Có cảnh người giã gạo bằng chày, cảnh người đánh trống, những chiếc trống được đặt trên sàn. Những cảnh này cho thấy một đời sống nông nghiệp, lễ hội, nghi thức.
Hình người được giản lược rất mạnh: vài đường cho thân, chùm lông lớn cho đầu, tay chân như que. Nhưng nhịp chuyển động rất rõ, người xem thấy ngay họ đang múa, đang đi, đang giã.
Bạn có nhớ chuyện Nguyễn Tư Nghiêm học từ trống đồng không. Nhìn vành người hoá trang này, bạn sẽ thấy ngay những điệu múa cổ của ông có cha ông ở đâu.
Đàn chim bay và những con thuyền
Ở vành ngoài thường có đàn chim mỏ dài, cổ dài, cánh xoè, bay nối đuôi nhau quanh mặt trống. Nhiều người quen gọi là chim Lạc, gắn với truyền thuyết Lạc Việt. Có những trống còn có hình hươu, nai.
Đàn chim bay theo cùng một chiều, tạo ra cảm giác cả mặt trống đang xoay. Khi đứng nhìn từ trên xuống ở bảo tàng, bạn có thể thấy hiệu ứng này: vòng chim như đang chuyển động không ngừng quanh ngôi sao ở tâm.
Trên tang trống, tức phần thân hình trụ bên dưới mặt, có những con thuyền dài, đầu và đuôi cong, chở nhiều người đội mũ lông chim, có người cầm giáo, cầm cung. Thuyền nhắc rằng đây là cư dân gắn với sông nước.
Cả mặt trống và tang trống cùng kể một câu chuyện về con người, nghi lễ, thiên nhiên, theo một trật tự đồng tâm rất chặt chẽ.
Đứng trước trống đồng ở bảo tàng
Khi gặp trống đồng ở bảo tàng, mình gợi ý bạn đừng chỉ đứng ngang mà tìm góc nhìn từ trên xuống, nhiều bảo tàng có bục hoặc gương để làm việc đó. Bắt đầu từ ngôi sao, rồi đi ra từng vành, như đọc một cuốn sách tròn.
Rồi đi vòng quanh để xem tang trống, tìm những con thuyền. Để ý cả lớp gỉ xanh trên đồng, những chỗ hoa văn đã mòn. Chiếc trống đã ở dưới đất hàng nghìn năm trước khi tới đây.
Bạn có thể mang theo trẻ con và chơi trò tìm hình: ai tìm thấy người đội lông chim, ai tìm thấy con chim, ai tìm thấy nhà sàn. Trẻ con rất thích trò này, và từ đó bạn có thể kể về tổ tiên của mình.
Lần tới thấy hình trống đồng trên một tấm huy hiệu, bạn thử tìm xem vành chim có còn đó không. Từ một biểu tượng quen thuộc, nó sẽ trở lại thành một bức tranh.
Câu hỏi thường gặp
Trống đồng Đông Sơn dùng để làm gì?
Các nhà nghiên cứu cho rằng trống được dùng trong nghi lễ, lễ hội, và là biểu tượng của quyền lực, của cải. Một số trống được chôn theo người quyền quý. Âm thanh trống cũng có vai trò trong nghi thức.
Vì sao gọi là văn hoá Đông Sơn?
Tên gọi lấy từ một địa điểm ở Thanh Hoá, nơi phát hiện nhiều hiện vật tiêu biểu của nền văn hoá này. Theo lệ khảo cổ, nền văn hoá thường được đặt tên theo nơi tìm thấy đầu tiên.
Trống đồng Ngọc Lũ đang ở đâu?
Trống đồng Ngọc Lũ là bảo vật quốc gia, hiện được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội.
Chim Lạc là loài chim gì?
Hình chim trên trống đồng được nhiều người gọi là chim Lạc, có mỏ dài, cổ dài, giống các loài chim nước như cò, diệc. Việc xác định chính xác loài chim vẫn còn nhiều ý kiến.
Hoa văn trống đồng còn xuất hiện ở đâu ngày nay?
Hoa văn trống đồng được dùng nhiều trong thiết kế hiện đại như huy hiệu, trang trí kiến trúc, bìa sách, trang phục. Nó trở thành một biểu tượng thị giác của văn hoá Việt.
