Năm một nghìn chín trăm mười bảy, nghệ sĩ Pháp Marcel Duchamp mua một chiếc bồn tiểu bằng sứ, đặt nằm ngửa, ký lên đó một cái tên giả kèm năm, đặt tên là Đài phun nước rồi gửi tới một triển lãm ở New York. Ý của ông là tác phẩm nghệ thuật có thể nằm ở sự lựa chọn và ý tưởng của nghệ sĩ, chứ không nhất thiết ở bàn tay khéo léo làm ra vật đó. Từ đó, câu hỏi thế nào là nghệ thuật không bao giờ còn đơn giản nữa.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Đây có lẽ là tập dễ làm người nghe bực mình nhất. Một cái bồn tiểu mà là tác phẩm nghệ thuật quan trọng của thế kỷ hai mươi sao. Mình không định thuyết phục bạn thích nó, chỉ muốn kể vì sao nó quan trọng, để lần tới gặp một tác phẩm đương đại khó hiểu, bạn có một chỗ để bắt đầu.
Một triển lãm hứa nhận mọi tác phẩm
Năm ấy ở New York có một hội nghệ sĩ độc lập tổ chức triển lãm lớn, tuyên bố ai đóng phí cũng được trưng bày, không có ban giám khảo. Duchamp lúc đó còn là một thành viên trong ban tổ chức.
Ông gửi chiếc bồn tiểu dưới một cái tên giả. Ban tổ chức tranh cãi, rồi tác phẩm không được trưng bày cùng các tác phẩm khác. Lời hứa nhận mọi tác phẩm hoá ra có giới hạn.
Chiếc bồn tiểu gốc sau đó được một nhiếp ảnh gia nổi tiếng chụp lại, rồi thất lạc. Những gì ta thấy ở bảo tàng ngày nay là các bản làm lại được Duchamp cho phép nhiều năm sau.
Một vật bị từ chối, bị mất, chỉ còn tấm ảnh, lại trở thành một trong những tác phẩm được bàn luận nhiều nhất của nghệ thuật hiện đại. Câu chuyện ấy tự nó đã là một tác phẩm.
Đồ làm sẵn: nghệ sĩ chọn chứ không làm
Duchamp gọi những tác phẩm kiểu này là đồ làm sẵn: những vật sản xuất hàng loạt, được nghệ sĩ chọn ra, đặt vào bối cảnh mới, đặt tên mới. Trước chiếc bồn tiểu, ông đã từng gắn một bánh xe đạp lên một chiếc ghế đẩu.
Ý của ông không phải là bồn tiểu đẹp. Ông muốn tách nghệ thuật khỏi tay nghề và khỏi cái đẹp nhìn bằng mắt, và đưa nó về phía ý tưởng. Ông chống lại thứ nghệ thuật mà ông gọi là chỉ dành cho võng mạc, chỉ để mắt thưởng thức.
Câu hỏi ông đặt ra là: cái gì làm một vật thành tác phẩm nghệ thuật. Có phải là bàn tay khéo, là vẻ đẹp, là việc nó nằm trong bảo tàng, là việc nghệ sĩ tuyên bố như vậy. Chiếc bồn tiểu không trả lời, nó buộc người xem phải tự trả lời.
Đó là lý do nó quan trọng. Không phải vì nó đẹp, mà vì nó thay đổi câu hỏi mà mọi tác phẩm sau đó phải đối mặt.
Vì sao nhiều người thấy bị lừa?
Cảm giác bị lừa là hoàn toàn dễ hiểu. Mình quen nghĩ nghệ thuật phải khó làm, phải có tay nghề, phải đẹp. Một vật mua ở cửa hàng mà đặt lên bục thì giống trò đùa.
Và thật ra, Duchamp có chủ ý đùa. Ông là người rất hài hước, thích chọc vào sự nghiêm trọng của giới nghệ thuật. Nhưng trò đùa của ông có một mũi nhọn thật: nó buộc người ta nhìn lại những gì mình coi là hiển nhiên.
Vấn đề là sau Duchamp, có rất nhiều tác phẩm dùng cùng chiêu thức mà không có sức nặng ý tưởng, và người xem khó phân biệt. Không phải tác phẩm đương đại nào cũng hay. Có cái sâu sắc, có cái chỉ là bắt chước bề ngoài.
Thái độ tốt nhất có lẽ là không vội bực, cũng không vội trầm trồ. Hãy hỏi tác phẩm đang đặt ra câu hỏi gì, và câu hỏi đó có đáng nghĩ không.
Nghệ thuật ý niệm: ý tưởng là tác phẩm
Từ hạt giống Duchamp gieo, nửa sau thế kỷ hai mươi nảy ra nghệ thuật ý niệm, nơi ý tưởng quan trọng hơn vật thể. Có tác phẩm chỉ là một dòng chữ trên tường, một bản hướng dẫn, một hành động diễn ra một lần rồi thôi.
Cũng từ đó có nghệ thuật sắp đặt, khi nghệ sĩ bố trí cả một không gian bằng đồ vật, ánh sáng, âm thanh để người xem bước vào trải nghiệm. Ở các triển lãm đương đại ở Việt Nam, bạn sẽ gặp nhiều tác phẩm sắp đặt như vậy.
Với những tác phẩm này, đọc lời giới thiệu của nghệ sĩ và người giám tuyển thường rất cần, vì ý tưởng không phải lúc nào cũng hiện ra trên bề mặt. Khác với tranh cổ điển, nơi bạn có thể xem trước rồi đọc sau.
Nhưng ngay cả khi đã đọc, bạn vẫn có quyền thấy tác phẩm không thuyết phục. Nghệ thuật ý niệm cũng phải được đánh giá: ý tưởng có mới không, có sâu không, có được thể hiện khéo không.
Ba câu hỏi trước một tác phẩm đương đại khó hiểu
Lần tới đứng trước một chiếc ghế trên bục, một đống đá giữa phòng, một màn hình chiếu cảnh lặp đi lặp lại, mình gợi ý ba câu hỏi. Thứ nhất: nếu vật này ở ngoài đường, mình có nhìn nó như vậy không. Sự khác biệt ấy chính là thứ bối cảnh bảo tàng tạo ra.
Thứ hai: nghệ sĩ đang hỏi mình điều gì. Về giá trị, về tiêu dùng, về ký ức, về cách mình nhìn. Đọc tên tác phẩm và lời giới thiệu để tìm manh mối.
Thứ ba: sau khi rời khỏi đây, mình có còn nghĩ về nó không. Nếu có, có lẽ tác phẩm đã làm được việc của nó, dù bạn thích hay không.
Và nếu cả ba câu đều trả lời là không, bạn cứ thoải mái bước qua. Duchamp đã cho chúng ta quyền đặt câu hỏi về nghệ thuật, và quyền đó bao gồm cả việc nói rằng tác phẩm này chưa thuyết phục mình.
Câu hỏi thường gặp
Marcel Duchamp là ai?
Ông là nghệ sĩ người Pháp, sống nhiều năm ở Mỹ, một trong những người có ảnh hưởng lớn nhất tới nghệ thuật thế kỷ hai mươi. Ông nổi tiếng với các tác phẩm đồ làm sẵn và tinh thần đặt câu hỏi về bản chất nghệ thuật.
Chiếc bồn tiểu gốc còn không?
Chiếc gốc đã thất lạc, chỉ còn ảnh chụp thời đó. Các bảo tàng hiện trưng bày những bản làm lại được thực hiện với sự cho phép của Duchamp nhiều năm sau.
Đồ làm sẵn khác đồ vật bình thường thế nào?
Về vật chất thì không khác. Cái khác là nghệ sĩ đã chọn nó, đặt nó vào bối cảnh nghệ thuật, đặt tên và đề nghị người xem nhìn nó như một tác phẩm để suy nghĩ.
Ai cũng có thể làm nghệ thuật ý niệm sao?
Về nguyên tắc ai cũng có thể có ý tưởng, nhưng một tác phẩm ý niệm có giá trị đòi hỏi ý tưởng mới, sâu và được thể hiện chính xác. Giống như ai cũng viết được câu văn, nhưng không phải câu nào cũng là thơ.
Nên bắt đầu xem nghệ thuật đương đại từ đâu?
Bạn có thể bắt đầu từ các triển lãm có buổi hướng dẫn hoặc trò chuyện với nghệ sĩ, đọc kỹ lời giới thiệu, và đi cùng người hiểu biết. Đừng ngại hỏi, và đừng ngại không thích.
